УДК: 004.85
Adıgece Klavye Kullanımının Yapay Zeka Eğitimi İçin Önemi
Öz:
Dünyanın değişimi ve teknolojik gelişmelerin ışığında Adıge dili de dijital dünyada kendine bir yer edinme çabası içerisinde. Çünkü dijitalleşemeyen dillerin gelecekteki varlıkları tehlikede. Adıgecenin yapay zekaya öğretilmesi için Adıgece konuşabilenlerden çok, diğer dillerde uzman araştırmacılar, teknoloji uzmanları ve geliştiriciler çalışıyor. İnternette oluşan Adıgece içerik birikimi hatırı sayılır ölçüde bulunmakla birlikte kalite sorunları nedeniyle dijitalleşme verisi olarak yeterince kullanışlı değil. Yapay zeka geliştiricileri kendi yapay zeka sistemlerine Adıgeceyi de öğretmeye çalıştıklarını gözlemleyebiliyoruz. Fakat iyi kalite veri kümeleri bulamıyor olmaları, zaten diğer dillerden çok daha fazla ses zenginliği nedeniyle zor olan işlerini kolaylaştırmıyor. Bu nedenle bu konuda en büyük ödev Adıgeceyi anadil olarak öğrenmiş ve okuyup yazabilen bireylere düşüyor.
Anahtar kelimeler: Adıgece, yapay zeka, metadata, veri kümesi, kalite, klavye
Giriş
Dünyada konuşulan dillerin yüzde dördü, dünya nüfusunun yüzde 96’sı tarafından kullanılmaktadır (Cyristal, 2015 s. 28). Diğer bir deyişle dünyanın nüfusunun üçte ikisi Çince, Hint-Urdu, İngilizce, Arapça, İspanyolca, Bengalce, Rusça, Portekizce, İtalyanca, Almanca, Japonca, Fransızca olmak üzere on iki dilden birini anadil olarak konuşmaktadır (Noack, ve diğerleri, 2015). Bugün dünyadaki yaklaşık 7000 dilin yarısından fazlasının tehlikede olduğu, tehlike altındaki bu dillerin çocuklar tarafından birinci dil olarak öğrenilmediği ve eğer bir şey yapılmazsa eski nesilleri vefat ettikçe yok olmakta olduğu konusunda yaygın bir fikir birliği bulunmaktadır (Austin, ve diğerleri, 2013). Unesco verilerine göre, Adıgece kendi gelişimini doğal olarak sürdüremeyen tehlike altındaki diller arasında bulunmaktadır (Salminen, 2010). Dijital dünyada bir an önce yer edinmesi gereken Adıgece için birbirinden bağımsız çok çeşitli çalışmalar yürütülmektedir.
Araştırmanın Amacı ve Yöntemi
Bu araştırmanın amacı, Adıge dilinin dijital dünyadaki mevcut varlığını inceleyerek giderek günlük yaşamımızın bir parçası haline gelen yapay zeka araçlarının Adıgece konusunda eğitilmeleri ile ilgili olası sorunları araştırmak ve çözüm önerisi sunmaktır. Araştırmada yöntem olarak nitel araştırma yöntemlerinden doküman ve içerik analizi yöntemleri kullanılmıştır. Materyal olarak çeşitli internet siteleri, yapay zeka araçları ve bu araştırmanın konusu ile ilgili akademik yayınlar incelenmiştir. Ayrıca çeşitli yapay zeka araçları ile Adıgece sohbet denemeleri gerçekleştirmek suretiyle bu araçların Adıgece konusundaki yetenekleri sınanmıştır. Konuşmalar rastgele ve doğaçlama şeklinde yapılmış olup önceden belirlenmiş bir konu veya bağlam kullanılmamıştır. Ölçüt olarak bu yapay zeka araçlarının Adıgece yapılan sohbetlerdeki cevapları karşılaştırılmış, Adıgece metinlerin yapay zeka tarafından doğru şekilde ve anlamlı olarak oluşturulabilme yetenekleri incelenmiştir. Alan kısıtlılığı nedeni ile incelenen yapay zeka araçlarından elde edilen tüm Adıgece sohbet verilerine bu makalede yer verilememiştir.
Dijital Dünya ve Adıgecenin Mevcut Varlığı
Web 2.0’ın geliştirilmesi, sosyal medya araçları ve internet siteleri sayesinde tüm dünyada bulunan birey ve grupların birbirileri ile iletişimlerinin önündeki sınırlar da otomatik olarak ortadan kalkmıştır (Vural, ve diğerleri, 2010). Facebook, Twitter, LinkedIn, Vk, Youtube[5] ve benzeri paylaşım siteleri ve sosyal ağ siteleri üzerinden insanlar birbirileri ile iletişim kurup, bilgi, haber, yorum ve görsel içerikler paylaşırlarken Google Çeviri, Bing Çeviri, Yandex Çeviri[6] gibi online çeviri araçları ve sözlük siteleri sayesinde de dilini bilmedikleri kişilerle bile anlaşabilir hale gelmiştir. Haber siteleri, kişisel bloglar, çeşitli kuruluşların web siteleri gibi içerikler internette yerini almış ve her an çoğalmaya devam etmektedir. Yazı, ses, görsel, video gibi çeşitli formatlarda, çok büyük miktarda veri kümeleri tüm insanlığın erişimine açık vaziyette bulunmaktadır. Bunların yanı sıra anlık mesajlaşma ve iletişim konusunda sınırları kaldıran çeşitli mesajlaşma uygulamaları da doğal dil işlemede kullanılan veri setleri oluşturmaya katkı sağlamaktadırlar. WhatsApp, Telegram, Skype, Signal, Messenger[7] ve benzeri uygulamalar ile yapılan yazışmalar, her ne kadar taraflar arasında uçtan uca şifreli olsalar da yazarken kullandığınız klavye yazılımları sık tekrarladığınız kelimeleri otomatik tamamlama için kaydetmekte ve mesaj yazarken kolay ve hızlı yazabilmeniz için pratiklik sağlamaktadırlar.
Dünya üzerinde kabul edilen 7000’den fazla dil ve lehçeden sadece 10’u internette bulunan dilsel varlığın %80’ini oluşturmaktadır (UNESCO, 2022). Adıgecenin internetteki varlığı Şekil 1’de verilen grafikte %10 olarak gösterilen diğer diller diliminin içinde beraberinde bulunan Rusça, İtalyanca ve Türkçe gibi diller ile karşılaştırıldığında yok denecek kadar az bir alanda bulunmaktadır.
Günümüzde yapay zekâ geliştiricileri doğal dil işleme (NLP) konusunda çok önemli gelişmeler sağlamış olsalar da tehlike altındaki diller yaygın konuşulan dillerin yanında dezavantajlı konumda kalmaya devam etmektedir. Bu diller sadece anadili konuşanların azalan nüfusu tarafından değil, aynı zamanda dünyadaki en yaygın konuşulan dilleri tercih eden teknolojik sistemler tarafından da tehdit altında bırakılmaktadır (Ebadi, 2018).
Bilgisayar teknolojileri ve yapay zeka sayesinde, kaybolmaya yüz tutmuş diller için, dil öğretimi, dillerin transkribe edilmesi, farklı dillere çeviri araçları, kitlesel yayın araçları gibi çok çeşitli ve faydalı araçlar geliştirilebilmekte ve kullanılmaktadır (Ebadi, 2018; Turn, ve diğerleri, 2019).
Çevrimiçi bilgi kaynaklarını kullanmak isteyenler, genellikle kendi anadili ya da miras dilinde içeriklerden çok İngilizce veya diğer iyi konumdaki dillere ait içerikler ile karşılaşmaktadır. Diğer dillere göre oldukça az miktarda bulunan Adıgece içeriklerin neredeyse tamamına yakın miktarı ise kalite sorunları içermektedir. Adıgece klavye seçeneği bulunmadığı dönemde kaydedilen metin içerikleri en yakın alternatif olarak Rusça klavye ile yazılmakta idi. Adıge alfabesinde bulunan ve Unicode Consortium tarafından Cyrillic Letter Palocka (“Ӏ”: u04C0, utf-8) ve Cyrillic Letter Small Palocka (“ӏ”: u04CF, utf-8) adları ile tanımlanan karakterler bu klavye modelinde tanımlanmamıştır. Bu nedenle bilgisayarların ilk kullanıldığı dönemden beri Adıgece veya Kabardeyce bir dijital veri oluşturulurken görsel benzerliklerinden dolayı Latin Capital Letter i (“I”: u0049, utf-8), Latin Small Letter L (“l”: u006C, utf-8) ya da Digit One (“1”: u0031, utf-8) karakterlerinden biri rastgele olarak kullanılmakta idi (Nemlioğlu, 2018). Bu durum veri kalitesini olumsuz etkileyen önemli bir faktör olarak karşımıza çıkmaktadır.
En yaygın kullanılan Yapay zeka araçları ve Adıgece
Doğal dil işleme sürecindeki temel hedef dilin makine tarafından anlaşılarak bu duruma tepki ile cevap verebilmesinin sağlanmasıdır (Dayan, ve diğerleri, 2022 s. 469). OpenAI-ChatGPT, Anthropic-Claude.ai, DeepSeek, Microsoft-Copilot, Google-Gemini[8] gibi en popüler (AIxploria, 2025) uygulamalar derin öğrenme (deep learning) yöntemleri kullanan yapay zeka modelleridir. Bunların hepsinde de doğal dil işleme (NLP) kullanılmakta olduğundan sohbet şeklinde iletişim kurma imkanı da bulunmaktadır. Ücretli sürümleri ile iş dünyasına düşük maliyetli çözümler üreten bu uygulamalar, ücretsiz kullanıma sunulan kısıtlı sürümleri ile sohbet uygulamaları şeklinde kullanılabilmektedirler. Yazılım geliştirme veya bilimsel bir konuyu araştırma gibi oldukça spesifik konularda bile çok faydalı olabilen bu araçlar her geçen gün yeteneklerini geliştirmektedirler.
Yüksek boyutlu verilerdeki karmaşık yapıları keşfetmede çok iyi olan derin öğrenme yöntemleri sayesinde doğal dil işleme (NLP) alanında şaşırtıcı sonuçlar vermektedirler. Özellikle konu sınıflandırması, duygu analizi, soru cevaplama ve dil çevirisi konularında oldukça başarılıdırlar. Fakat bunu sağlayabilmek için büyük bir veri kümesi ile yapay zekanın eğitilmesi gerekmektedir. (LeCun, ve diğerleri, 2015).
Yukarıda bahsi geçen en yaygın bilinen yapay zeka araçlarında Adıgece bilgisi test edildiğinde bu konuda en başarılı aracın Anthropic tarafından geliştirilen Claude.ai olduğu gözlemlenmiştir. Geliştirilmiş akıl yürütme, vizyon analizi, kod oluşturma ve çok dilli işleme yetenekleri olan (Anthropic, 2025) bu yapay zeka ile Adıgece sohbet etmek istediğinizde, diğerlerinden farklı olarak oldukça tutarlı bir şekilde Adıgece sohbet edilebilmektedir. Fakat yazdığı Adıgece metinleri kontrol ettiğimizde Cyrillic Small Letter Palocka (“ӏ”: u04CF, utf-8) karakteri için bazen Latın Small Letter L (“l”: u006C, utf-8), Cyrillic Capital Letter Byelorussian-Ukrainian I (“І”: u0406, utf-8), gibi farklı dillere ait karakterlerin karıştığı gözlemlenmiştir. Aşağıda Claude.ai ile yapılan bir Adıgece sohbet denemesinden alınan küçük bir bölüm paylaşılmıştır. Yazışmada bulunan hatalı karakterler kırmızı renkte işaretlenmiştir.
МӀ: Хьампӏырашъо лъэпкъ тхапша щыӏэр?
AI: Сы уцӏэ фэсэӏо, ау сыдэгъоу адыгабзэкӏэ къызгурыӏорэп хьампӏырашъом ехьылӏагъэу узэупчӏырэр. Нахь Iупкӏэкӏэ къысфэпӏотэн плъэкӏыщта е урысыбзэкӏэ/адыгабзэкӏэ къысфэпӏотэн плъэкӏыщта?
Адыгэ хьампӏырашъохэм яхьылӏагъэу къызгурыӏоным пае нахьышӏу.
CopyRetry
…………
AI: Адыгабзэр тикомпьютер технологиемэ ахэдгъэхьанымкӏэ непэ тӏэкӏу тыкъэнагъ. Джыри чӏыпӏабэмэ адыгэ хьарыфхэр тэрэзэу къыщагъэлъагъорэп. Windows-ми iOS-ми тиадыгэ хьарыфхэр къагъэлъэгъон алъэкӏыщтыгъэ, ау анахь тэрэзэу Linux-ыр ары зыгъэлажьэрэр.
Ащ нэмыкӏэу интернетым идунай непэ зызэрэрегъэушъомбгъум елъытыгъэу адыгабзэмкӏэ тыщыӏэн фае:
- Эмодзихэр
- Программэхэр
- Нэмыкӏ бзэмэ зэрадзэкӏырэ амалхэр
- Тхэнымкӏэ гъэпсыгъэ амалхэр
- Браузерхэу адыгабзэкӏэ гъэпсыгъэхэр
Мы Іофыгъомэ уяплъыжьмэ тызэрэкъэнагъэр къыдгурэӏо, ау ари хэкӏыпӏэ иӏэн фае.
CopyRetry
12.01.2025 tarihli Claude.ai ile M. Uğur Nemlioğlu arasındaki “https://claude.ai/chat” adresinde gerçekleştirilen Adıgece sohbetten bazı alıntılar.
«Интернетымкӏэ джэнэ шӏуцӏэ горэ къэсщэфыгъ ау сэщ пае цӏыкӏу мэхъу.»
|
Bunun sebebi eğitim verisi olarak kullanılan veri kümesinin kalite sorunlarından kaynaklanmaktadır. Hazırlanan eğitim veri kümesinin veri kalitesi, eğitim için gereken veri miktarını etkileyen önemli bir faktördür. Aşağıdaki örneğe bir göz atalım:
Verilen örnek cümle içinde kullanılan yalnızca bir sözcükteki “ӏ” karakerlerini incelediğimizde bu sözcüğün internette tüm potansiyel yazımlarını tanımlayabilmek için en az beş farklı yazım şekli ile karşılaşabileceğimizi düşünmemiz gerekmektedir. Eğer görüntü işleme ve OCR[9] tarzı bir yapay zeka eğitimi için çalışıyorsak bu çok sorun teşkil etmez. Çünkü görsel benzerlikten yararlanarak bu karakteri tanımlayabiliriz. Fakat doğal dil işleme konusunda metin işleme ve anlama üzerine çalışıyorsak bu kalite sorunu, işlememiz gereken veri miktarını logaritmik olarak artıracak bir faktör olarak karşımıza çıkacaktır.
Yapay Zeka Eğitim Veri Setlerinde Temel Sorunlar
Yapay zeka alanında yatırım yapan şirketler geliştirdikleri yapay sinir ağlarını eğitirken internette bulunan verilerden sıkça yararlanmaktadırlar. Adıgecenin internetteki mevcut varlığı değerlendirildiğinde metinsel verilerin kalitesinin sorunlu olduğu net olarak görülebilmektedir (Nemlioğlu, 2018 s. 76-77). Adıgece ve Kabardeyce için modellenmiş klavyelerin kullanımı halen yaygınlaşmamış durumdadır. Bu konuda Windows işletim sistemi için tarafımdan bir klavye modeli üretilmiş ve 2018 yılında kullanıma sunulmuştur (Nemlioğlu, 2018)[10]. Buna paralel olarak Android işletim sistemleri için GBoard[11], ve hem Android hem iOS destekleyen Microsoft Swiftkey[12] klavye yazılımları da Adıgece ve Kabardeyce dillerini desteklemektedir. GBoard ve Swiftkey uygulamalarında Cyrillic Letter Small Palocka (“ӏ”: u04CF, utf-8) yerine sadece büyük harf olarak Cyrillic Letter Palocka (“Ӏ”: u04C0, utf-8) kullanılmış olsa da Windows için Adıgece klavye çözümüne en yakın çözümler olarak karşımıza çıkmaktadır. Adıgece büyük-küçük harf ayrımı olan bir dil olduğundan klavyelerde de bu karakterin hem büyük hem küçük harf koduna yer verilmesi gerekmektedir (Nemlioğlu, 2018 s. 77). Dijital veri oluşturulurken bu klavyelerin kullanılması önemli ölçüde veri kalitesini iyileştirici bir faktör olacaktır. Fakat bu klavye uygulamalarının bulunmasına rağmen Adıgece okur yazar kesim bu konuda dikkatsiz ve özensiz olarak eski alışkanlığını sürdürmektedir. Bu nedenle bir yandan dijital içeriklerde Adıgece veriler çoğalmaya devam etmekte olsa da metin girdilerinde doğru klavye kullanılmaması kalite sorunlarını arttırmaya da devam etmektedir.
Tamamen açık kaynaklı olarak geliştirilen Mozilla uygulamaları arasından Common Voice projesi yapay zekaların eğitimi için kaliteli veri kümesi hazırlama konusunda oldukça iyi bir araç olarak karşımıza çıkmaktadır. Common Voice, topluluk öncülüğünde veri oluşturmaya yönelik ücretsiz, açık kaynaklı bir platformdur (Mozilla, 2025). Yazılanı seslendirme, doğaçlama konuşma ve 200’den fazla dilde metinler içeren bu ücretsiz veri kümesi oluşturma aracında Adıgece ve Kabardeyce veri kümeleri de oluşturulmaktadır. Gönüllülerin desteği ile ses ve metin içeren Adıgece veri miktarı her geçen gün artış göstermektedir[13]. Bu Adıgece ve Kabardeyce metin içerikleri hazırlanırken klavye kullanımına dikkat edilmekte, topluluk tarafından yukarıda bahsi geçen Windows klavye modeli standart olarak kabul edilmektedir. Geliştirilmesi henüz devam etmekte olan bu site sayesinde, okur-yazar olan dilin doğal konuşucuları seslerini bağışlayarak katkıda bulunmaktadırlar. Ayrıca arayüz çevirisi sırasında ihtiyaç duyulan ve Adıgeceye kazandırılan yeni terimlerin kullanışlılığı da test edilmektedir.
Sonuç ve Öneriler
Gelişen teknoloji sayesinde üretilen yapay zeka araçları şüphesiz tehlike altındaki dillerin varlıklarını sürdürebilmeleri veya tamamen yok olmadan önce kayıt altına alınabilmeleri için en faydalı araçlardır. Fakat bunların doğru eğitilmesi, ekonomik ve kullanışlı olabilmeleri hazırlanacak veri kümelerinin kalitesi ve çokluğu ile doğru orantılıdır. Bir dilin yapay zekaya öğretilmesi hem dilin kayıt altına alınmasını sağlamak, hem de genç jenerasyonların o dile ilgisini arttırmak için en faydalı yöntem olacaktır. Böylece bu dile ilgi duyanlar rahat bir şekilde yapay zekadan destek alarak kendi dil bilgilerini geliştirebilme imkanına sahip olacaklardır. Yapay zeka eğitiminde eğitim veri kümesi hazırlamak için çok faydalı bir araç olarak karşımıza çıkan Mozilla Common Voice projesi Adıgece ve Kabardeyce için de önemli bir fırsat sunmaktadır. Herkesin yapay zeka eğitimi için ücretsiz kullanabileceği veri kümeleri sağlamaktadır. Adıgece ve Kabardeyce için oluşturulan özel telegram kanallarında ve sosyal medyada yöneticiler tarafından verilen eğitimler sayesinde gönüllülerin sağladığı veri kalitesi de iyileştirilmektedir[14]. Bu proje ile bir yandan Adıgece telaffuz becerilerini ve sözcük dağarcığını geliştiren katılımcılar, dile yeni eklenen bazı bilişim terimlerinin kullanışlılığını da test etmektedirler. Bu projede, Adıgece ve Kabardeyce veri girişleri için yukarıda bahsedilen Windows işletim sistemi için hazırlanmış klavye yazılımı topluluk tarafından standart olarak kabul edilmiş ve bu sayede metin içeriklerin de uygun kalitede hazırlanmaları sağlanmıştır. Diğer işletim sistemleri için hazırlanan klavye modelleri için de bu Windows klavye modeline göre geliştirme yapılması gereklidir.
İnternetteki dijital veri kalitesini Adıgece ve Kabardeyce lehine iyileştirmek için Common Voice projesi tek başına yeterli değildir. Okur-yazar olarak Adıgece bilenlerin tüm yazışmalarında ve oluşturdukları dijital içeriklerde de doğru klavye kullanmaları gereklidir. Mümkün olduğu kadarıyla mevcut dijital içeriklerdeki (örneğin haber veya topluluk siteleri veya pdf, Word dosyası gibi belgeler) metinlerde bulunan hatalı karakterler “Cyrillic Letter Palocka (‘Ӏ’: u04C0, utf-8)” ve “Cyrillic Letter Small Palocka (‘ӏ’: u04CF, utf-8)” karakterleri ile uygun şekilde değiştirilerek güncellenmelidir. Adıgecenin varlık mücadelesinin başarıya ulaşması, başta Kafkasyadaki cumhuriyetlerimizde yaşayanlar olmak üzere tüm dünyadaki Adıgelerin bu konularda özen göstermesi ile mümkün olabilir.
Bibliography
AIxploria Best AI tools for AI Chat & Assistant [Çevrimiçi] // AIxploria – Artificial intelligence for everyone. – 2025. – 7 02 2025. – https://www.aixploria.com/en/category/ai-chat-assistant/.
Anthropic Claude’s capabilities [Çevrimiçi] // https://www.anthropic.com/claude. – 2025. – 02 02 2025. – https://www.anthropic.com/claude.
Austin Peter K. ve Sallabank Julia Endangered languages: an introduction [Journal] // Journal of Multilingual and Multicultural Development. – 2013. – 4 : Cilt 34. – s. 313-316. – ISSN: 0143-4632.
Cyristal David Dillerin Katli [Kitap] / çev. Cansız Gökhan. – İstanbul : Profil Yayıncılık, 2015. – 3. Baskı. – ISBN:978-975-996-114-5.
Dayan Ali ve Yılmaz Atınç [Journal] // DUJE (Dicle University Journal of Engineering). – [basım yeri bilinmiyor] : Dicle Üniversitesi, 2022. – 3 : Cilt 13. – s. 467-475.
Ebadi Bushra Technology Alone Can’t Preserve Endangered Languages [Çevrimiçi] // Centre for International Governance Innovation. – 30 06 2018. – 19 10 2022. – https://www.cigionline.org/articles/technology-alone-cant-preserve-endangered-languages/?utm_source=google_ads&utm_medium=grant&gclid=CjwKCAjw5P2aBhAlEiwAAdY7dDqy6yU0IRi6nLhTnkHWDF473yy5I1-hknUffbSW4-bTF91MjRrq8xoC2KwQAvD_BwE.
LeCun Yann, Bengio Yoshua ve Hinton Geoffrey Deep learning [Journal] // Nature. – 27 05 2015. – Cilt 521. – s. 436-444.
Moseley Cristofer UNESCO Atlas of the World’s Languages in Danger [Çevrimiçi] // UNESCO. – 2010. – 5 Mart 2016. – http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php?hl=en&page=atlasmap&lid=1064.
Mozilla Home Page [Çevrimiçi] // Mozilla Common Voice. – Mozilla, 2025. – 10 02 2025. – https://commonvoice.mozilla.org/.
Nemlioğlu M. Uğur Bilişim ve İnternette Adıge Dilinin Kullanımının Yaygınlaşmasının Sağlanması (Yüksek Lisans Tezi) [Rapor] / Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. – Düzce : [yazarı bilinmiyor], 2018. – Tez No:530426.
Noack Rick ve Gamio Lazaro The world’s languages, in 7 maps and charts [Çevrimiçi] // The Wahsington Post. – 23 04 2015. – 07 02 2023. – https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2015/04/23/the-worlds-languages-in-7-maps-and-charts/.
Salminen Tapani Europe and The Caucasus [Kitap Bölümü] // Atlas of the World’s Languages in Danger / kitap yaz. Moseley Christopher / dü. Moseley Christopher. – France : UNESCO Publishing, 2010. – 3rd edition. – ISBN 978-92-3-104096-2.
The Guardian DATABLOG Facts are sacred [Çevrimiçi] // theguardian. – 15 04 2011. – https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/apr/15/language-extinct-endangered.
Turn Mark ve Pine Adan Using technology to help revitalize indigenous languages [Çevrimiçi] // OUPblog Oxford University Press’s Academic Insights for the Thinking World. – 24 06 2019. – 07 02 2023. – https://blog.oup.com/2019/06/using-technology-help-revitalize-indigenous-languages/.
UNESCO International Congress of Endangered Languages at Risk begins in advance of UNESCO’s High-Level Event [Çevrimiçi] // UNESCO. – 21 April 2022. – 30 11 2022. – https://www.unesco.org/en/articles/international-congress-endangered-languages-risk-begins-advance-unescos-high-level-event.
Vural Z. Beril Akıncı ve Bat Mikail Yeni Bir İletişim Ortamı Olarak Sosyal Medya: Ege Üniversitesi İletişim Fakültesine Yönelik Bir Araştırma [Journal] / dü. Örnek Prof. Dr. Mustafa Arslan. – İzmir : Yaşar Üniversitesi, Eylül 2010. – 20 : Cilt 5. – ISSN:3348‐3382.
[1] Doktora Öğrencisi, Düzce Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Çerkez Dili ve Edebiyatı Doktora Programı.
[2] NEMERKO Bilişim Sistemleri Ltd. Şti. Genel Müdürü. nemerko@nemerko.com
[3] Adıge (Çerkes) Dili ve Edebiyatı Derneği Merkez Yönetim Kurulu Üyesi.
[4] Dr. Öğr. Üyesi, Düzce Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Kafkas Dilleri ve Kültürleri Bölümü. saida@nemerko.com
[5] Facebook: https://www.facebook.com, X: https://x.com, LinkedIn: https://www.linkedin.com, Vk: https://vk.com, YouTube: https://www.youtube.com.
[6] Google Translate: https://translate.google.com, Bing Translator: https://www.bing.com/translator, Yandex Translator: https://translate.yandex.com.
[7] WhatsApp: https://www.whatsapp.com, Telegram: https://telegram.org, Skype: https://www.skype.com, Signal: https://signal.org, Messenger: https://www.messenger.com.
[8] OpenAI-ChatGPT: https://openai.com/, Anthropic-Claude.ai: https://www.anthropic.com/, DeepSeek: https://www.deepseek.com/, Microsoft Copilot: https://copilot.microsoft.com/, Google-Gemini: https://gemini.google.com/
[9] OCR: Optical Caracter Recognition.
[10] https://www.nemerko.org/adyghe-circassian-keyboard-for-windows-7-11/
[11] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.google.android.inputmethod.latin&hl=tr&pli=1
[12] https://www.microsoft.com/en-us/swiftkey
[13] https://commonvoice.mozilla.org/languages
[14] An initial catalogue has also been created for the training/study materials and social media addresses created for this project. “Мыщ дэжьым щегъажь: https://bit.ly/cv_circassian_start_here”.
VII Международная научно-методологическая конференция «Сохранение и развитие родного языка в условиях глобализации: современные методы и технологии»
20-21 Февраль 2025
Город Майкоп, Республика Адыгея
Россия
VII International Scientific and Methodological Conference “Preservation and Development of the Native Language in the Context of Globalization: Modern Methods and Technologies”
20-21 February 2025
City of Maykop, Republic of Adygea
Russia
Анчек СБОРНИК VII конф 2025_Олег прн- pdf download